Tedarikte zorunlu dönüşüm: Devletler stratejik stoklamaya yöneldi

Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla yaşanan enerji ve hammadde krizi, geleneksel tedarik kanallarının yeterli olmadığını gösterdi. Bu nedenle dünya genelinde tasarruf ve stok yönetimi öne çıktı. Artık biriktirmek ve eldekini yönetmek çok daha önemli. Mevcut kaynakları yönetmenin önemi artarken, üretim modelleri de değişiyor. Tam zamanında üretim (just in time) yerine artık her ihtimale karşı stok tutma (just in case) modeli gelişiyor.

Dünya genelinde artan jeopolitik gerilimler ve bölgesel çatışmalar, tedarik zincirlerinde kırılmalara yol açtı. Enerji ve sanayi hammaddelerinin tedarikinde yaşanan problemler sebebiyle tasarruf tedbirleri ve stok uygulamaları çok önemli hale geldi. Art arda yaşanan gerginlikler ve artan belirsizlikler, 1970’lerdeki petrol krizlerinde yaşanan ‘ihtiyat’ refleksini yeniden canlandırdı. Ürün ve hammaddelerin tedarik zincirinde yaşanan kırılma, üretim süreçlerinde model değişikliğine de yol açıyor. Yeni model, ‘ihtiyat’ temelli olarak şekilleniyor. Tam zamanında üretim (just in time) yerine artık her ihtimale karşı stok tutma (just in case) modeli gelişiyor, ‘stratejik stoklama’ dönüşümü yaşanıyor. Bu modelde; tasarruf, verimlilik ve stok yönetimi önem kazanıyor.GÜVENLİK İÇİN TAMPON STOKMaliyetleri azaltmak için stok tutmayı bırakan çoğu işletme artık stokları bir yük değil, güvenlik için zorunlu ihtiyat olarak görüyor. Bu kapsamda şirketler hammadde ve kritik bileşenler için 3-6 aylık tampon stok biriktirmeye başladı. Otomotivden elektroniğe birçok sektörde stok biriktirme önemli bir risk yönetimi aracı oldu. Devletler de bir yandan tasarruf tedbirlerini artırmaya, diğer yandan stok kapasitelerini geliştirmeye odaklanıyor.Bu adımlara örnek olarak Güney Kore’nin, birçok üründe yüzde 80’lere varan Çin bağımlılığını yarıya düşürmek için Vietnam ve Endonezya ile ‘stok işleme’ ortaklıklarına giriştiği duyuruldu. Avustralya’nın ise devasa bir ‘Stratejik Kritik Maden Rezervi’ni yıl sonuna kadar oluşturacağı bildirildi. Avustralya’nın bu alanda Japonya ile işbirliği yaptığı belirtildi.Depoları boşalan Avrupa Birliği ülkeleri LNG ihtiyacını ABD’den karşılama yoluna giderken, jet yakıtı krizini ise birçok uçak seferini iptal ederek atlatmaya çalışıyor. AB, ayrıca önceki ay aldığı bir kararla üye ülkelerin yakıt stok seviyelerini anlık izleyen bir ‘Yakıt Gözlemevi’ kurdu.STRATEJİK STOKLA DÖNEMSEL ÇÖZÜMBirçok ülke Hürmüz krizi sebebiyle ‘stratejik rezervlerini’ piyasaya sürdü. Petrolde aşırı fiyat dalgalanmalarının önüne geçmek ve dönemsel ihtiyacı karşılamak için bu yola başvuran devletler, piyasaya ‘stok’ yoluyla müdahale etti.Diğer yandan, ekonomilerin uzun vadeli stratejik planları da işliyor. Buna göre AB, dışa bağımlılığı kırmak için önceki yıl Kritik Hammaddeler Yasası (CRMA) aracılığıyla sert kotalar açıkladı. Bu kapsamda 2030’a kadar stratejik madenlerin en az yüzde 10’unun AB içinden çıkarılması ve yüzde 25’inin geri dönüşümden karşılanması hedefleniyor. Yeni krizler hem takvimde hem de oranlarda değişiklik baskısını artırıyor.İHTİYAT DÜZENLEMELERİBelirsizliğin normalleştiği, tedarik zincirlerine güvenin kırıldığı bu ortamda Türkiye ise güvenli bir rota olduğu kadar ‘just in case’ modeli için de yakından tedarik (near-shoring) noktası. Ancak Türkiye üretim gücüne güvenmekle kalmıyor, tasarrufu ve stratejik rezervleri artıracak düzenlemeler yapıyor.Bu kapsamda Türkiye’nin ‘ihtiyat’ adımları mevzuata da yansıyor. Maden Kanunu’nda yapılan değişikliklere göre bor, lityum ve alüminyum gibi madenlerin hammadde olarak ihraç edilmesine kısıtlama getirilirken, bu kaynakların işlenerek ‘uç ürün’ haline getirileceği vurgulandı. Ayrıca ‘Kamuda Tasarruf ve Verimlilik Paketi’ uygulanıyor. Tasarruf paketi uygulamaları sadece para harcamamak değil, eldeki kaynakları daha verimli yönetmek, dışa bağımlılığın yüksek olduğu ürünlerde ‘ihtiyatlı’ davranmak üzerine kurulu. Bunun gibi paketler küresel tedbirlerin ve stok eğiliminin arttığı dönemde, ülkenin hazır bulunma esnekliğini güçlendiren bir avantaj oluşturuyor.Tüketici davranışı nasıl değişiyor?Tedarik sorunları ve fiyatlar arttıkça tasarruf daha önemli hale geliyor. Son verilere göre teknoloji ve lüks tüketimle ilgili tasarruf eğilimi güç kazanıyor. Bu durumun bazı ürün gruplarının ticaret hacmini etkilemesi bekleniyor. Diğer yandan tasarruf refleksi, dayanıklı mallara yatırım fikirlerini canlandırıyor. Gelecekte kıt bulunacağı veya daha pahalı olacağı düşüncesiyle dayanıklı eşya ve otomobil satın alma planları erkene çekilebiliyor.Tasarruf ve kaynak yönetiminde yükselen terimlerStratejik stoklama: 1970’lerde petrol depolamaya yönelik adımlarla başlayıp gıda ürünlerine kadar yayılan stokçuluktan farklı olarak meşru ve korumacı bir yöntem olarak stratejik stokçuluk önem kazanıyor.Kaynak verimliliği: ‘Daha az kaynakla daha çok iş yapmak’ olarak tanımlansa da bir tür hammadde tasarruf yöntemi.Mali disiplin: Bütçede giderleri azaltma ve tasarruf tedbirleri uygulama.Talep yönetimi: Kitlesel tüketime konu olan ürünlerde (enerji gibi) zorunlu olmayan tüketimi azaltma ve tasarruf etme uygulamaları.Gıda depoları: Başta buğday olmak üzere tahıl ve bitkisel yağlarla, kuru gıda ürünlerinin stokları ulusal düzeyde takip ediliyor.Tıbbi rezervler: Koruyucu ekipman, aşı hammaddeleri ve antibiyotikler de devletlerin ihtiyat listesinde en üst sıralarda.Hangi ülkeler ne biriktiriyor?AB: Doğalgaz, lityum, nadir toprak elementleriÇin: Tahıl, petrol, bakır, batarya hammaddeleriABD: Petrol, mikroçipler, savunma metalleriKörfez ülkeleri: Gıda ürünleri, suİletişim altyapısının hammaddeleriEndüstriyel üretim kadar iletişim altyapısının güvenliği de tedarik ve stok yönetimine bağımlı. Mikroçip üretimi için gerekli hammaddenin çoğunda tedarik yolları tıkanırken, “Bu alanda da tasarruf ve stok kaçınılmaz hale geldi” yorumu yapılıyor. Dijital altyapının ihtiyat listesinde öne çıkan bazı maddeler şunlar:Galyum ve germanyum: 5G sistemler ve fiber optik kablolar için ana yapı taşı. Çin, bu maddelerin ihracatını kısıtladıktan sonra Batılı ülkeler 18 aylık rezerv operasyonu başlattı.Helyum ve neon: Çip fabrikalarında verimlilik ve hassasiyet için kullanılan yardımcı gazlar. Hürmüz Boğazı krizinde dikkat çeken bu gazlar, stratejik stok olarak gaz tanklarında biriktiriliyor.Erbiyum: Fiber optik kablolarda kullanılıyor. Kıtalararası internet hatlarında sinyal kaybını telafi ediyor.