Küresel gübre krizinde alarm: Hürmüz kaynaklı tedarik daralması derinleşiyor

Orta Doğu’da artan jeopolitik gerilim ve Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat aksamaları, küresel gübre arzında ciddi daralmaya yol açtı. Fiyatlar hızla yükselirken, üretim tesislerinde duruşlar ve lojistik kriz gıda güvenliği riskini büyütüyor.

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan ve İran’ın misillemeleriyle tırmanan çatışmalar, Hürmüz Boğazı’nda sevkiyatların fiilen durmasına neden oldu. Küresel gübre tedarik zincirinin merkezinde yer alan bu geçiş hattındaki aksama, tarımın en kritik girdilerinden biri olan gübre arzını kısıtladı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, tanker trafiğinin yüzde 90 düşmesini küresel gıda güvenliği açısından “sistematik bir şok” olarak değerlendirdi.ÜRETİM TESİSLERİNDE DURAKLAMAGübre üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila yüzde 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarındaki artış, üretim süreçlerini doğrudan etkiledi. Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, doğal gaz tedarik zincirinde bozulmaya yol açarak gübre tesislerini operasyonel değişikliklere zorladı.QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmelere bağlı olarak gaz üretimini durdurduğunu ve küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde üretimi askıya aldığını açıkladı. Bu gelişme Hindistan’da 3, Bangladeş’te ise 4 stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına neden oldu.FİYATLAR YÜZDE 56 ARTTIArz-talep dengesindeki bozulma, fiyatlara doğrudan yansıdı. 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artışla 750 dolara ulaştı. Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının iki katına çıkabileceği, fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği uyarısında bulunuyor.TEDARİK ZİNCİRİNDE YÜZDE 33 DARALMAKpler, CRU ve Argus verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları küresel gübre tedarik zincirinde yüzde 33’lük daralmaya yol açtı. Bölgeden yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının Körfez Bölgesi’nden sağlanması riskleri artırıyor.Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz üzerinden dağıtılması, bu hattaki tıkanıklığın küresel ticaretin üçte birini etkileyebileceğini ortaya koyuyor.KÜRESEL REKOLTE TEHDİT ALTINDAKuzey Yarımküre’de bahar ekimi sezonunun krizin en yoğun dönemine denk gelmesi, tarımsal üretim açısından riskleri büyüttü. ABD’de gübre stoklarının mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına gerilemesi, üreticileri yüksek maliyetli tedarik ile düşük verim riski arasında seçim yapmaya zorluyor. Her iki senaryonun da küresel gıda fiyatlarını yukarı yönlü etkilemesi bekleniyor.BÜYÜK ÜRETİCİLER KRİZİN MERKEZİNDERusya-Ukrayna Savaşı ile zayıflayan küresel tedarik zinciri, Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamalarla kritik eşiğe ulaştı. Hindistan, gübre ihtiyacının yüzde 40’tan fazlasını bu bölgeden karşılarken, Brezilya ise soya üretimi için gerekli gübrenin yarısında bu rotaya bağımlı bulunuyor.Bangladeş’te kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretimin askıya alınması, yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede tarımsal üretimi belirsizliğe sürükledi. Afrika’da ise Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin daha da artmasından endişe ediliyor.FAO’DAN “SİSTEMATİK ŞOK” UYARISIFAO Başekonomisti Maximo Torero, tanker trafiğinin yüzde 90 düşmesinin küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğunu belirtti. Torero, “Çatışmalar bugün sona erse bile maliyetlerin istikrara kavuşması 2 ila 3 ay sürebilir.” ifadesini kullandı.Krizin kısa sürede sona ermesi halinde piyasaların durumu yaklaşık 3 ayda absorbe edebileceğini belirten Torero, sürecin uzaması durumunda gıda ve enerji tedariki üzerindeki baskının artacağını vurguladı.GÜBRE BAĞIMLILIĞI GIDA GÜVENLİĞİNİ RİSKE ATIYORModern tarımda mineral gübrelerin kritik rolü, tedarik zincirindeki aksamaların etkisini daha da büyütüyor. Araştırmalara göre bugün dünya nüfusunun yüzde 48’i, gıda ihtiyacını mineral gübre kullanımına bağlı verim artışı sayesinde karşılıyor. Bu durum, gübre arzındaki kesintilerin doğrudan küresel gıda krizine dönüşme riskini ortaya koyuyor.RUSYA VE ÇİN’DEN İHRACAT KISITLAMALARIKüresel daralma, büyük üreticilerin iç piyasayı koruma hamleleriyle derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar durdurduğunu açıkladı. Çin ise azot-potasyum karışımlı gübreler ve bazı fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı.Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki fiyat yükselişi, küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına taşıdı.