Gözler tedarikte bir tehlike de çipte: Hürmüz boğazı riskleri büyüyor

Orta Doğu’daki savaşın Hürmüz Boğazı’nı kilitlemesi, enerji piyasalarının ötesine geçerek küresel çip üretimini tehdit eden kritik bir tedarik krizini tetikliyor. Yarı iletken üretiminde vazgeçilmez olan özel gazların arzındaki tedarik sorunları ve enerji maliyetlerindeki artışlar, Tayvan ve Güney Kore merkezli çip üretim hatlarında kesinti ve maliyet artışı riskini artırıyor.

Orta Doğu’da patlak veren savaş ve Hürmüz Boğazı çevresindeki jeopolitik tansiyon, etkilerini enerji piyasalarının çok ötesine taşıyarak küresel teknoloji tedarik zincirlerini sarsmaya başladı. İran’ın füze saldırıları ve Hürmüz Boğazı'nın ticari gemi trafiğine fiilen kapanma noktasına gelmesi, yapay zeka devriminin ve modern ekonominin kalbi olan yarı iletken (çip) üretimini yeni bir krizle karşı karşıya bıraktı. Krizin merkezinde ise çip üretiminde hayati role sahip olan helyum, kükürt ve özel endüstriyel gazlar yer alıyor. Krizin başka bir ayağıysa Körfez kaynaklı olarak artan enerji fiyatları ve Asya ülkelerinde LNG tedarikinde yaşanan sorunlar.KÖRFEZ'DEN TEDARİK SORUNUDünya helyum rezervlerinin ve üretiminin kalbi olan Basra Körfezi, küresel arzın yaklaşık yüzde 30 ila 40’ını karşılıyor. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu verilerine göre Katar, ABD’den sonra dünyanın en büyük ikinci helyum ihracatçısı konumunda. Ancak bölgedeki askeri hareketlilik ve İran’ın füze saldırıları sonrası dünyanın en büyük sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) tesisi olan QatarEnergy’nin Ras Laffan kompleksinde üretimin durma noktasına gelmesi, küresel dengeleri altüst etti.Danışmanlık firması AKAP Energy'nin verilerine göre, Katar'ın helyum hacminin bu yıl üçte bir oranında düşmesi bekleniyor. Bu durum, küresel arzın bir anda yüzde 11 oranında buharlaşması anlamına geliyor.FİYATLARI KATLANDIHelyum, yarı iletken üretiminde wafer (silikon levha) üzerine devrelerin kazındığı litografi aşamasında soğutucu gaz olarak kullanılıyor. İkamesi olmayan bu gazın eksikliği, üretim bantlarının yavaşlaması veya tamamen durması anlamına geliyor. Küresel çip ve yapay zeka donanımlarının üretim merkezi olan Tayvan ve Güney Kore'deki teknoloji devleri, kısa vadeli arzı güvence altına almak için alternatif tedarik arayışına girdi. ÜRETİM BANTLARINDA STOK RİSKİLojistik uzmanları, sıvı helyumun raf ömrünün çok kısa olması nedeniyle fabrikaların genellikle yalnızca 2 ila 4 haftalık güvenlik stokuyla çalıştığına dikkat çekiyor. Singapur merkezli SSoT Consulting’e göre, konteynerler fabrikaya ulaşmadığı sürece kontratların hiçbir hükmü kalmıyor. Eğer bölgedeki gerilim 3 ayı aşarsa, Tayvan ve Güney Kore’deki dev fabrikaların üretim kısıtlamasına gitmesi kaçınılmaz görülüyor. Bu durum, sadece çiplerin değil, MRI cihazları gibi helyum kullanan kritik tıbbi ekipmanların da üretimini ve işleyişini tehdit ediyor.PANDEMİ DÖNEMİNDE YAŞANMIŞTIMevcut durum, dünya ekonomisinin 2020-2022 yılları arasında yaşadığı ve otomotivden elektroniğe kadar her sektörü vuran ‘büyük çip krizi’ni hatırlatıyor. Pandemi döneminde arzın talebe yetişememesi ve lojistik kopmalar nedeniyle otomobil üretimleri durmuş, teknoloji ürünlerinde aylarca süren bekleme listeleri oluşmuştu. Bugün yaşanan kriz ise çok daha stratejik bir noktadan vuruyor; yapay zeka (AI) devrimi. Nvidia, Samsung ve TSMC gibi devlerin yapay zeka işlemcileri için ihtiyaç duyduğu yüksek teknolojili üretim hatları, gaz arzındaki en ufak bir kesintiye karşı aşırı hassas. Pandemi döneminde sorun ‘kapasite yetersizliği’ iken, bugün sorun ‘hammaddeye ulaşamama’ noktasına evrilmiş durumda.YAPAY ZEKA VE ENERJİ ÇIKMAZISon bir yıldır analistler arasında yapay zeka sektöründe devasa bir ‘balon’ oluştuğu konusunda tartışmalar var. Bazı piyasa uzmanları çok hızlı büyüyen yatırımların henüz sürdürülebilir bir iş modeline dönüşmemesinin riskleri artırdığını ve Hürmüz merkezli tedarik krizinin bu balonu patlatabilecek bir iğne etkisine sahip olabileceğini değerlendiriyor. AI modellerinin eğitimi için gereken ileri düzey çiplerin üretimi, büyük ölçüde Tayvan’daki üretime bağlı. Hürmüz Boğazı’ndaki tıkanıklık, sadece enerji piyasalarını değil, yapay zeka devrimiyle büyüyen küresel teknoloji ekosistemini de büyük ölçüde etkileyebilecek durumda.Doç. Dr. Gözde YangınlarPETROLÜN ÖTESİNDEKİ TEHDİT: ÇİP HAMMADDELERİ İstanbul Ticaret Üniversitesi Lojistik Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Gözde Yangınlar, Hürmüz Boğazı'nın jeopolitik risklerin yoğunlaştığı günümüzde stratejik bir düğüm noktası haline geldiğini vurguladı. Boğazın uluslararası ticaretin sürekliliği ve küresel tedarik zincirlerinin dayanıklılığı açısından kritik önemde olduğunu belirten Yangınlar, “Bu boğaz, hem mevcut deniz ticaret rotalarının kritik bir bileşeni hem de alternatif ulaştırma koridorlarının geliştirilmesine yönelik stratejik politikaların merkezinde yer alan vazgeçilmez bir geçiş noktasıdır” diye konuştu. MALİYET ARTIŞI VE OPERAYONEL RİSKLERBölgedeki jeopolitik gerilimlerin lojistik ve sigorta maliyetlerinde keskin artışlara yol açtığını ifade eden Yangınlar, bu durumun küresel üretim ağlarında gecikmelere ve maliyet baskılarının yoğunlaşmasına neden olduğunu kaydetti. Sürecin ekonomik ve jeopolitik riskleri beraberinde getirdiğini belirten Yangınlar, “Bu durum, uluslararası ticaretin işleyiş etkinliğini zayıflatırken, enerji ve ticaret koridorlarının istikrarı üzerinde çok boyutlu risklerin ortaya çıkmasına zemin hazırlıyor” dedi.ÇOK KATMANLI KIRILGANLIKHürmüz Boğazı krizinin yalnızca petrol fiyatları ekseninde değerlendirilmesinin, meselenin sistemik etkilerinin gözden kaçırılmasına neden olacağı uyarısını yapan Yangınlar, Orta Doğu’da artan çatışma dinamiklerinin küresel yarı iletken üretiminde kritik öneme sahip stratejik girdilerin tedarikini riske attığını dile getirdi. Yangınlar, süreci şu sözlerle özetledi: “Çip üretiminde kullanılan helyum, kükürt türevleri ve yüksek saflıkta özel kimyasallar gibi girdiler, büyük ölçüde bu bölgeden tedarik ediliyor. Lojistik hatlardaki herhangi bir kesinti, küresel üretim zincirlerinde çok katmanlı bir kırılganlık yaratıyor. Helyum, özellikle soğutma ve inert ortam sağlama açısından kritik bir rol oynarken, kimyasal saflık gerektiren üretim aşamalarında en küçük bir kesinti dahi verimlilik kaybına ve ürün kalitesinde düşüşe neden olabilir.”ETKİLENEBİLECEK SEKTÖRLERÇip üretim süreçlerinin yüksek hassasiyet gerektirdiğini belirten Yangınlar, lojistik zincirdeki gecikmelerin ‘Just in Time’ (Tam Zamanında) üretim modelini doğrudan zayıflattığını ifade etti. Bu tür kesintilerin otomotiv, havacılık, tüketici elektroniği ve savunma sanayi gibi sektörlerde üretim gecikmelerine yol açabileceğini kaydeden Yangınlar, “Üretim sürekliliği açısından son derece hassas olan yarı iletken sektöründe, küçük bir tedarik şokunun büyük bir üretim şokuna dönüşmesi riski ortaya çıkıyor. Özellikle Tayvan ve Güney Koreli üreticiler hem tedarik daralmaları hem de enerji fiyatlarındaki artış nedeniyle ciddi bir operasyonel maliyet baskısı ile karşı karşıya kaldı” diye konuştu. YAPAY ZEKA YATIRIMLARIDoç. Dr. Yangınlar, enerji ve lojistik kaynaklı bir çip krizinin, klasik bir arz şokunun ötesinde ‘fiyatların genel düzeyini yukarı iten yapısal bir enflasyonist baskı mekanizması’ yaratma potansiyeline sahip olduğu belirtti. Küresel yapay zeka ekosisteminin büyümesinin ileri düzey yarı iletken üretimine ve bu üretimi destekleyen enerji girdilerine bağlı olduğunu ifade eden Yangınlar, şu tespitte bulundu: “Hürmüz kaynaklı petrol ve LNG akışlarında yaşanacak kesintiler, küresel enerji fiyatlarını artırarak veri merkezi işletme maliyetlerini yükseltebilir. Bu durum, doğrudan yatırımları durdurmasa bile yeni veri merkezi yatırımlarının maliyet-fayda dengesini etkileyerek yatırım hızını yavaşlatabilir.”TEDARİK ZİNCİRLERİNDE DÖNÜŞÜM ZORUNLUHürmüz Boğazı’ndaki jeopolitik gerilimlerin, küresel ölçekte yeni ulaştırma koridorlarının geliştirilmesinde kritik bir katalizör niteliği taşıdığını ifade eden Yangınlar, enerji tedarikinde tek bir geçiş noktasına bağımlılığı azaltmaya yönelik girişimlerin hız kazandığını belirterek, boru hatları ve farklı liman bağlantıları üzerinden çeşitlendirilmiş tedarik zincirlerinin önemine dikkat çekti. Yangınlar, “Söz konusu dönüşüm, yalnızca enerji arz güvenliği açısından değil, aynı zamanda küresel ticaretin sürekliliği, maliyet optimizasyonu ve arz istikrarı bakımından da stratejik bir dönüşümü işaret ediyor” dedi.